5 Phút hiểu nhanh về Bản Quyền Nhạc
Bản quyền âm nhạc là gì?
Bản quyền âm nhạc là một hình thức quyền sở hữu trí tuệ phát sinh tự động nhằm bảo vệ các tác phẩm âm nhạc nguyên gốc ngay từ thời điểm chúng được hình thành dưới một hình thức vật chất nhất định.
Những phần nào của bài hát được bảo hộ bản quyền?
Mỗi bài hát có 2 lớp quyền: bản quyền phần sáng tác (dành cho người viết nhạc, viết lời) và bản quyền phần bản ghi (dành cho nghệ sĩ thể hiện, nhà sản xuất). Bạn có thể sở hữu một hoặc cả hai, tùy vào vai trò của bạn. Khi ai đó muốn sử dụng bài hát của bạn, họ phải xin phép và trả tiền cho chủ sở hữu của một hoặc cả hai phần này.
Nhiều người thường lầm tưởng rằng chỉ cần sự đồng ý của ca sĩ (người biểu diễn) là có thể sử dụng bài hát, dẫn đến rủi ro bị gỡ bỏ nội dung hoặc đối mặt với các vụ kiện từ phía nhạc sĩ/nhà xuất bản. Việc phân định rõ hai lớp này là nền tảng để bạn quản lý quyền lợi và tránh các rắc rối pháp lý không đáng có, hay bảo vệ toàn diện đối với sáng tạo của chính mình.
- Bản quyền phần sáng tác
- Đây là phần nội dung bài hát: giai điệu, lời ca, hòa âm – những gì được viết ra bởi nhạc sĩ.
- Thuộc về nhạc sĩ, người viết lời, người soạn nhạc.
- Trong ngành công nghiệp âm nhạc, phần này còn được gọi là "publishing".
- Bản quyền phần bản ghi
- Đây là phần bản thu âm cụ thể: file âm thanh bạn nghe được, bao gồm giọng hát và các nhạc cụ đã được thu lại.
- Thuộc về nghệ sĩ thể hiện, nhà sản xuất, hãng thu âm – tùy theo thỏa thuận giữa các bên.
- Trong ngành công nghiệp âm nhạc, phần này còn được gọi là "master recording".
Ai là chủ sở hữu?
Câu trả lời phụ thuộc vào ai bỏ tiền và thỏa thuận giữa các bên như thế nào.
- Trường hợp nghệ sĩ độc lập (tự viết, tự hát, tự thu âm): bạn sở hữu cả hai phần bản quyền.
- Trường hợp ký hợp đồng với hãng thu âm: thường hãng thu âm sẽ sở hữu phần bản ghi, còn bạn sở hữu phần sáng tác.
- Trường hợp bài hát có nhiều người viết: bản quyền phần sáng tác được chia theo tỷ lệ đóng góp giữa các đồng tác giả. Cần có văn bản thỏa thuận rõ ràng.
Các quyền cơ bản của chủ sở hữu bản quyền
Khi sở hữu bản quyền, bạn có các quyền sau. Bất kỳ ai muốn thực hiện một trong những hành vi này với tác phẩm của bạn đều phải xin phép:
| Quyền | Mô tả | Nguồn thu nhập |
|---|---|---|
- Sao chép | Tạo bản sao (đĩa CD, file nhạc số, đưa lên DSPs) | Tiền bản quyền cơ học (mechanical royalties) | |
- Phân phối | Bán, phát hành nhạc đến công chúng | Doanh thu bán nhạc, doanh thu streaming | |
- Tạo tác phẩm phái sinh | Remix, phối lại, dịch lời, chuyển thể, hoặc bất kỳ hình thức thay đổi nào dựa trên tác phẩm gốc | Phí cấp phép tạo phái sinh, phí mua vocal, cơ chế chia sẻ doanh thu | |
- Biểu diễn công cộng | Phát nhạc ở quán bar, trên radio, TV, sân khấu | Tiền bản quyền biểu diễn (thường do VCPMC thu ở Việt Nam) | |
- Truyền đạt đến công chúng | Phát qua mạng internet (webcast, digital radio) | Tiền bản quyền biểu diễn kỹ thuật số | |
- Trưng bày công cộng | Trưng bày bản sao tác phẩm (in lời bài hát, ảnh bìa, sheet nhạc) | Print License (phí in ấn) hoặc phí trưng bày |
Một số điều cơ bản về bản quyền
- Bản quyền tự phát sinh: Ngay khi sáng tác và ghi âm (định hình ở dạng vật chất), bạn đã có bản quyền. Không cần đăng ký.
- Đăng ký để kiện: Muốn khởi kiện khi bị vi phạm, bạn cần đăng ký chính thức tại Cục Bản quyền tác giả (hoặc cơ quan tương đương). Nếu như bạn chỉ muốn khiếu nại hay đánh gậy trên nền tảng nhạc số, bạn chỉ cần chứng minh quyền sở hữu với đơn vị phát hành/quản lý nội dung là được, không nhất thiết phải đăng kí với Cục bản quyền tác giả.
- Thời hạn bảo hộ tại Việt Nam: Quyền tài sản được bảo hộ suốt cuộc đời tác giả + 50 năm sau khi tác giả qua đời.
- Cover bài hát: Được phép cover và phát hành nhưng phải trả tiền bản quyền phần sáng tác (mechanical license) theo mức quy định.
- Sự kiện trực tiếp: Trong các sự kiện trực tiếp (Live Concert, đêm nhạc phòng trà, lễ hội âm nhạc...), trách nhiệm xin cấp phép thường thuộc về Ban tổ chức (BTC) hoặc Đơn vị thực hiện sự kiện, chứ không phải nghệ sĩ hay chủ địa điểm (trừ khi có thỏa thuận riêng).
Câu hỏi thường gặp
Q: Tôi sáng tác và tự hát, tôi có cả hai bản quyền phải không?\nA: Đúng. Bạn sở hữu cả phần sáng tác và phần bản ghi.
Q: Hợp tác với producer, cần thỏa thuận thế nào?\nA: Cần văn bản rõ:
- Producer thường được chia % từ phần bản ghi nếu họ đầu tư chi phí thu âm.
- Hoặc bạn có thể trả phí cho producer để nắm 100% bản quyền và không phải chia sẻ doanh thu hay những quyền lợi khác
- Phần sáng tác thuộc về người viết nhạc và lời (có thể là bạn, producer, hoặc cả hai tùy đóng góp).
Q: Dùng beat "free" trên mạng có phát hành nhạc số được không?\nA: Hầu hết beat "free" chỉ cho phép dùng phi thương mại. Muốn phát hành lên Spotify/Apple Music, bạn phải mua giấy phép.